„Negatywne kadrowanie” – niebezpieczne narzędzie w rękach mediów na przykładzie kobiet i mężczyzn z mniejszości romskiej
Media odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu opinii społecznej i percepcji różnych grup społecznych. Jednakże, kiedy osoby pracujące w mediach posługują się nadmierną liczbą obrazów o negatywnym charakterze lub wybierają szczególnie kompromitujące zdjęcia, zjawisko to nazywamy przemocą symboliczną.
W kryminalistyce istnieje pojęcie „overkill” (tłum. „nadzabijać”), które odnosi się do zastosowania nadmiernej przemocy wobec ofiary, często przekraczającej poziom konieczny do spowodowania jej śmierci. Charakteryzuje się wielokrotnymi uderzeniami, licznymi ranami lub długotrwałym działaniem siły, co sugeruje intensywne emocje ze strony sprawcy, takie jak gniew, nienawiść lub chęć poniżenia. Takie działanie często interpretowane jest jako wyraz osobistej urazy lub chęci brutalnego „unicestwienia” ofiary w sensie fizycznym i symbolicznym. Taki wizualny „overkilling” stosowany bywa też w mediach, w komunikacji wizualnej. Zazwyczaj dotyczy to przekazów propagandowych, opisujących szczególnie negatywne sytuacje, w sytuacjach wojennych lub mających za zadanie osiągnąć jakiś konkretny, „słuszny moralnie” według autorów cel. To zjawisko nierzadko nie tylko utrwala stereotypy, lecz także wprowadza specyficzne wyobrażenie o danej grupie do świadomości społecznej, co jest szczególnie szkodliwe w przypadku grup już marginalizowanych i stanowi dobre podłoże w procesie dezinformacji.
Zjawisko takiego wizualnego „overkillingu” ma swoje korzenie w szeroko pojętym „media bombardment” i negatywnym kadrowaniu. „Media bombardment” oznacza tu nadmierne eksponowanie obrazów lub wiadomości o konkretnym charakterze – zazwyczaj negatywnym – które mogą wpływać na percepcję społeczną i prowadzić do wykluczenia danej grupy. „Negatywne kadrowanie” oznacza specyficzne przedstawienie informacji, mające na celu ukierunkowanie myśli odbiorcy na negatywne skojarzenia, emocje i interpretacje. Kiedy mowa o romskich kobietach i mężczyznach, wizualne przedstawienia w mediach koncentrują się zazwyczaj na ukazywaniu ich w kontekście biedy, przestępczości czy egzotyczności, co utrwala stereotypy i przesądza o ich marginalizacji.
- Romski mężczyzna jest najczęściej przedstawiany jako osoba związana z przemocą lub działalnością przestępczą. Zdjęcia ukazujące młodych mężczyzn, często w grupach, w czarnych ubraniach, ubraniach sportowych lub podczas aresztowań tworzą obraz niebezpiecznej, agresywnej jednostki/grupy, co nasila stereotyp Romów jako grupy skłonnej do przemocy. Media bardzo rzadko pokazują ich w pozytywnych kontekstach – przy rodzinie, podczas pracy lub w rolach pozytywnych postaci społecznych. Z tego powodu Romowie są często dehumanizowani i postrzegani jako zagrożenie, co prowadzi do społecznego odrzucenia i napięć etnicznych.
Przykład z Leszna, gdzie podczas konferencji prasowej zorganizowanej przez Krzysztofa Rutkowskiego fotograf ukazuje dużą liczbę zdjęć ojca (i innych Romów) występującego w obronie oskarżonego syna, w otoczeniu wątpliwej reputacji osoby publicznej. Fotograf próbuje ukazywać romską społeczność w złym świetle, np. wykonuje zdjęcie brudnego telefonu, zdjęcia mające pokazać poważne twarze romskich mężczyzn, które mogą być odebrane jako „groźne”, zdjęcia grupy mężczyzn, którzy nie grają żadnej roli w sprawie. Można mieć duże wątpliwości czy w analogicznej sytuacji fotografowane są przypadkowe (nie-romskie) osoby z publiczności podczas takiej konferencji, przejdź do przykładu
- Romska kobieta, z kolei, często bywa ukazywana w mediach jako symbol egzotyczności, przesądów i braku wykształcenia. Zdjęcia przedstawiające kobiety w kolorowych chustach, estradowych sukniach, lub w otoczeniu biedy, bałaganu, nieestetycznego otoczenia, podczas żebrania, z licznie obecnymi dziećmi, wzmacniają obraz Romki jako osoby odciętej od współczesnego społeczeństwa i „obcej” kulturowo. Przez to, że romskie kobiety są tak często przedstawiane w kontekście tradycyjnych ról społecznych, rzadko ukazuje się je jako osoby wykształcone, pracujące lub aspirujące do wyższych pozycji społecznych. Ten obraz umacnia stereotyp romskiej kobiety jako osoby podporządkowanej i niezintegrowanej ze społeczeństwem.
Przykład: pokazywanie dzieci zaniedbanych (ubiór, czystość) lub w otoczeniu ekstremalnej biedy jest bardzo jaskrawym przykładem przemocy symbolicznej skierowanej przeciwko romskiej mniejszości, a zwłaszcza przeciwko Romkom. Pokazywanie dzieci w kryzysie ubóstwa, zaniedbanych, brudnych etc. w naszym kodzie kulturowym uderza w romskie kobiety i pełnione przez nie role matek. Pokazuje je jako postacie zdehumanizowane i gorsze od matek ze społeczeństwa większościowego, przejdź do przykładu
Według teorii Pierre’a Bourdieu o przemocy symbolicznej, taki sposób przedstawiania marginalizowanych grup w mediach można określić jako formę przemocy symbolicznej. Przemoc ta jest niewidoczna, lecz wpływa na psychologiczne i społeczne położenie grup marginalizowanych, utrzymując ich w podrzędnych rolach społecznych. Negatywne kadrowanie jako forma nadmiernego, negatywnego przedstawiania danej grupy lub osoby, pełni zatem funkcję narzędzia dehumanizacji i uprzedmiotowienia. Skutki tego rodzaju przedstawienia nie ograniczają się jedynie do indywidualnych osób, ale przenikają na całą społeczność, tworząc uprzedzenia i dyskryminację na poziomie instytucjonalnym i indywidualnym.
Negatywne kadrowanie jest jedną z bardziej subtelnych, ale niezwykle skutecznych metod marginalizowania społeczności, zwłaszcza romskiej. Z tego względu niezbędne są działania edukacyjne i medialne uświadamiające społeczeństwo o skutkach tego rodzaju przedstawień. W identyfikacji wizualnych technik manipulacyjnych, może pomóc edukacja medialna, która jest kluczowa dla rozwoju świadomego odbiorcy, zdolnego do krytycznej oceny przekazu medialnego. Dużą rolę odgrywają jednak tutaj osoby zajmujące się komunikacją wizualną: fotografią, grafiką, reportażem, relacjonowaniem, oraz redagowaniem zwłaszcza w kontekście wydarzeń nagłych takich jak wypadki i sytuacje konfliktowe. To w tych przypadkach osoby prowadzące narracje medialne mają największe trudności z zachowaniem rzetelności i opanowaniem negatywnych emocji.
Agnieszka Pięta
Premiera raportu Roma Shield – o dezinformacji ze względu na płeć wobec społeczności romskiej – 18 listopada 2024 r.